معبد داش کسن يکي از بي نظيرترين معابد سنگي ايران است؛ معبدي با طرح اژدها که وقتي گردشگران آن را مي بينند تصور مي کنند با معبدي چيني روبرو هستند اما اين اثر تاريخي يادگاري از دوره ايلخانيان است
بنايي صخره اي در زنجان، مشهور به معبد داش کسن در 10 کيلومتري جنوب شرقي سلطانيه، در نزديکي روستاي وير، از توابع همين بخش قرار گرفته است. اين مجموعه در محوطه اي به شکل مستطيلي ناقص، به طول 400 متر و عرض 50 تا 300 متر ديده مي شود.
درون اين مجموعه، سه غار نسبتا عميق در دل کوه کنده شده است که کنده کاري هاي زيبايي دارند. از نقش هاي اين کنده کاري ها، مي توان به دو تصوير اژدها که در مقابل يکديگر به شکل قرينه حک شده اند و طول هر يک 3/5 متر است اشاره کرد. در طرفين اين نقش ها، محراب هاي زيباي نقش داري با طرح هاي اسليمي، گل و بوته و مقرنس هاي سنگي کنده کاري شده اند. مجموعه آثار کنده کاري اين محل، يادگار هنرمندان چيني است که به فرمان اولجايتو از چين فراخوانده شده بودند.

 

بر اساس فرضيه اي، غارهاي «داش کسن» در دو دوره تاريخي جدا از هم مورد استفاده قرار گرفته است. در دوره نخستين، اين غار نيايشگاه آئين مهرپرستي در عهد ساساني بوده است اما از اين دوره آثاري به جاي نمانده است. دوره دوم که نقش هاي اژدها، برگ مو، پيچک و طرح هاي اسليمي، يادگار آن دوره است، به دوران فرمانروايي ايلخانان تعلق دارد.

سنگ هاي سبز به کار گرفته شده در حصار ارگ سلطانيه، مطمئنا از محل تاريخي داش کسن (سنگ بر) بريده شده است. در نتيجه برش و انتقال سنگ، فضاي لازم جهت کنده کاري و دخمه سازي در اين محل فراهم شده و اين مکان با اندکي تغييرات به آرامگاه تبديل شده است. بنابراين، محوطه تاريخي داش کسن را مي توان در رديف آرامگاه هاي دوره ايلخاني نيز طبقه بندي کرد.
معبد صخره اي داش کسن که به معناي سنگ تراشيده يا بريده سنگ است در جنوب شرقي روستاي وير در سينه کش ارتفاعات محلي سلطانيه قرار دارد، در اين معبد علاوه بر استفاده از فن آوري پيشرفته زمان که پيامد رشد و تکامل فن سنگ تراشي با ابزار فلزي است، انتخاب مناسبترين نقطه نسبت به نقاط همجوار نمودار توجه و آشنايي کامل سازندگان آن با دانش زمين شناسي و معدنشناسي است.

به نظر مي آيد هنرمندان خلاق معبد صخره اي در خلق حجاري ها و کنده کاري هاي زيبا که در غرب و شرق اين نيايشگاه گسترده شده علاوه بر مهارت در تکنيک سنگ تراشي از پاره اي اصول پيکرتراشي نيز الهام گرفته اند.


اژدها نماد ظلم و پليدي

ظهور و پيدايش اين معبد صخره اي را مي توان با توجه به شکل معماري (چليپايي) آن و وجود فضاهايي مانند مهرابه هاي مهرپرستان به سده هاي اول و دوم ميلادي بازگرداند و از سوي ديگر نحوه پرداخت نقوش آن متاثر است از اوضاع اجتماعي ايران قرن هشتم قمري، نقوش حجازي شده اژدها، طرح هاي گياهي، رديفي از بن نگاره ها روي گلدان هايي در دو سوي طاق هلالي که در دهه ها و سده هاي بعد، اين شيوه تزئيني را بر گرداگرد ايوان هاي مساجد مي بينيم، همراه با محرابي هايي با تزئينات مقرنسي، آميزه اي از هنر ايران و چين را با مفهوم و محتوايي ديگر به وجود آورده.
اژدهاي نقش شده بر پيکره صخره اي داش کسن که در هنر و انديشه ايراني مظهر ظلم، ستم و پليدي است با نفوذ قوم فاتح همچون محافظ هميشه بيدار که نشان از ارزاني، خير، برکت، دولت و سلطنت دارد در هنر ايران جاي مي گيرد.

شکل گيري اين معبد پس از مرگ ارغونشاه، با پشتکار الجاي خاتون، خواهر سلطان محمد خدابنده آغاز شد، ولي به پايان نرسيد. از نظر نقشه و نقوش تزئيني يکي از با ارزش ترين نمونه هاي معماري صخره اي در طول تاريخ معماري ايران به شمار مي رود. در اين معبد نقوشي از هنر چيني به کار رفته است.


نقش هاي اژدها به طول پنج متر و عرض 1/5 متر در زمره بزرگترين نقوش تزئيني اين معبد است که در پيچ و خم هاي شگفت انگيز خود رموز نهفته اي دارد. ديگر نقوش تزئيني اين معبد، تاقچه هاي بسيار فاخري است که در ضلع شرقي و غربي معبد در کنار نقوش اژدها کنده شده اند. اين تاقچه ها با مقرنس هاي بسيار زيبايي شکل گرفته که يادآور استادي هنرمندان سنگ تراش معبد در آن دوره است. همچنين نقوش اسليميکه در نوع خود ماهرانه تراشيده شده اند با طرح هاي بسيار متنوع بيانگر فعاليت هنرمندان مسلمان در پديد آوردن اين معبد است.
در ساخت اين معبد، همواره پيروزي از تقارن طولي مد نظر بوده و اين تقارن در کليه بخ شهاي معبد به چشم مي خورد. معبد تاريخي داش کسن از سمت شمال به دشت سلطانيه و بناي تاريخي آرامگاه سلطان محمد خدابنده اشراف دارد. اين معبد در کنار شهر قديم سلطانيه با گنبد رفيع آن، آرامگاه چلبي اوغلو و آرامگاه ملاحسن کاشي، در مجموع محور فرهنگي تاريخي سلطانيه را تشکيل مي دهد.
چگونه به نقش اژدها برسيم؟
راه رسيدن به معبد چندان مناسب نبوده و از روستاي وير به بعد کاملا خاکي و بدون تابلوي راهنما است. از حاشيه روستا تا معبد حدود پنج کيلومتر راه را بايد طي کرد که بهتر است يکي از اهالي را به عنوان راهنما با خود همراه داشته باشيد؛ تا براي يافتن محل معبد دچار مشکل نشويد. در کنار معبد يک کانکس کوچک وجود دارد که نگهبان معبد در آن زندگي مي کند. معبد باستاني «داش کسن» يا آنچنان که جهانگردان آن را مي شناسند: معبد اژدها؛ در حاشيه روستاي «وير» در حدود 15 کيلومتري شهر تاريخي سلطانيه واقع شده که به نقش دو اژدهاي برجسته و چند محراب اسلامي در دو سمت خود و به قرينه يکديگر مزين است.

کي از دلايل معروف بودن اين معبد به دليل وجود نقش هاي اژدهاي آن است که نمونه هاي مشابه آن را آنوبانيني در جاي ديگري از ايران مشاهده نکرده است. طبق نظر برخي باستانشناسان، قدمت اين معبد به قبل از اسلام باز مي گردد که در زمان ايلخانان، نقوشي از جمله اژدها بر آن افزوده شده است.
در حال حاضر، چيز زيادي از اين معبد باقي نمانده و تنها سنگ هاي بزرگ و پرانده در گوشه و کنار معبد ديده مي شود. محدوده معبد اژدها مستطيلي و به ابعاد تقريبي 100 متر در 50 متر است که يک قسمت از آن به واسطه حفاري در تپه ايجاد شده است. معبد در دامنه تپه اي قرار داشته و مشرف به دشت هاي وسيع و زيبايي است. مجموعه تاريخي داش کسن مرکب از ايوان ها، نقوش برجسته و محوطه هاي باستاني است که در جهات مختلف به ويژه نقش حجاري شده اژدها، منحصر به فرد و قابل توجه است.

 

آثار به جاي مانده در محل؛ اين احتمال را قوت مي بخشد که ايلخان مغول «ارغون» بيش از گرايش به دين اسلام، اقدام به ساخت معبدي کرده است. تاثير و تاثير متقابل ايران و چين بر يکديگر بيش از هر محل ديگري در اين مکان مشهود است چنانچه تلفيق طرح هاي اسليمي و نقش اژدها اين موضوع را متذکر مي شود.